گرد سیلیس در کار ساختمانی؛ خطرها، روش‌های کنترل و انتخاب ماسک

بریدن، سوراخ‌کردن، شیارزدن و ساییدن بتن، ملات، آجر و سنگ گرد سیلیس بسیار ریزی می‌سازد که با چشم دیده نمی‌شود و می‌تواند ریه را آهسته و برگشت‌ناپذیر آسیب بزند. سازمان ایمنی و بهداشت بریتانیا (HSE) آن را بعد از آزبست بزرگ‌ترین خطر برای کارگران ساختمانی می‌داند. خبر خوب این است که این بیماری‌ها وقتی گرد خوب کنترل شود تقریباً کامل قابل پیشگیری‌اند.

ترتیب درست کنترل این است: ۱) گرد کمتر بسازید، ۲) با آب یا مکش روی ابزار جلوی ورود گرد به هوا را بگیرید، ۳) و فقط به‌عنوان آخرین خط دفاع، ماسک مناسبِ آزمون‌شده بزنید.

این مقاله بر چه مرجعی تکیه دارد؟ مطالب فنی این مقاله از راهنماهای HSE بریتانیا گرفته شده است (فهرست منابع پایین مقاله). حدهای مجاز، وظایف کارفرما و نام استانداردهایی که در متن آمده، مربوط به بریتانیا است و هر جا لازم بود با برچسب «بریتانیا» مشخص شده است. این‌ها الزام قانونی ایران نیستند. مقررات و استانداردهای ایران را من بررسی نکرده‌ام؛ برای اینکه در ایران چه الزامی دارید باید به مراجع رسمی ایران رجوع کنید. اصول فنی کنترل گرد (آب، مکش، ماسک مناسب) به محل کار بستگی ندارد و می‌تواند راهنمای عملی شما باشد.

سیلیس چیست و در چه موادی هست؟

سیلیس ماده‌ای طبیعی است که در بیشتر سنگ‌ها، ماسه و خاک‌رس و در محصولاتی مثل آجر و بتن وجود دارد. وقتی این مواد بریده، ساییده یا حکاکی شوند گرد می‌سازند. بخشی از این گرد آن‌قدر ریز است که تا عمق ریه می‌رود. این بخش را «گرد سیلیس بلورین قابل تنفس» (RCS) می‌نامند و با نور معمولی دیده نمی‌شود.

مقدار سیلیس بلورین در مواد مختلف خیلی فرق می‌کند (جدول HSE):

HSE گرد ساختمانی را سه دسته می‌کند: گرد سیلیس (بتن، ملات، ماسه‌سنگ)، گرد چوب (از جمله ام‌دی‌اف و تخته چندلایه) و «گرد عمومی» که سیلیس بسیار کمی دارد (مثل گچ داخل صفحه‌ی گچی، سنگ آهک، مرمر و دولومیت). گرد عمومی هم کنترل می‌خواهد؛ این مقاله درباره‌ی دسته‌ی اول است.

چرا خطرناک است؟

با تنفس گرد سیلیس ممکن است این بیماری‌ها پیش بیایند:

• سیلیکوز: سفت و زخمی شدن بافت ریه و از دست رفتن عملکرد آن. معمولاً بعد از دست‌کم ۱۰ سال مواجهه ظاهر می‌شود و در ابتدا علامتی ندارد؛ تغییرات را فقط در عکس رادیولوژی می‌توان دید. در مواجهه‌ی بسیار شدید ممکن است سریع‌تر بروز کند.
• بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD): نفس‌تنگی شدید، سرفه‌ی طولانی و ناتوانی. ممکن است با هر گرد ریزی ایجاد شود. سیگار آن را بدتر می‌کند.
• سرطان ریه: مواجهه‌ی شدید و طولانی می‌تواند آن را ایجاد کند. در کسی که سیلیکوز دارد خطر بیشتر هم می‌شود.

HSE می‌گوید مقدار گردی که برای ایجاد این آسیب کافی است «زیاد نیست». چون این بیماری‌ها معمولاً سال‌ها بعد خود را نشان می‌دهند، نبودن سرفه امروز به معنی بی‌خطر بودن نیست. در عوض، وقتی گرد خوب کنترل شود، خطر تقریباً به‌طور کامل قابل پیشگیری است.

کدام کارها گرد می‌سازند؟

HSE این فعالیت‌ها را نام می‌برد: سنگ‌زنی (ساب‌زنی)، سوراخ‌کاری، اره‌کاری، برش، ساییدن، قلم‌زنی، پولیش، و همچنین مخلوط‌کردن و جابه‌جایی مصالح خشک و بیل‌زدن مواد خشک، و شکستن و خرد کردن سنگ. گرد زیاد از چند چیز می‌آید:

• نوع کار: ابزار پرانرژی مثل اره‌ی برش، فرز و سندبلاست در زمان کوتاه گرد زیادی می‌سازند.
• محیط: هر چه فضا بسته‌تر باشد گرد بیشتر جمع می‌شود. ولی فرض نکنید بیرون ساختمان گرد کم است؛ با ابزار پرانرژی بیرون هم گرد زیاد می‌شود.
• زمان: هر چه کار طولانی‌تر، گرد بیشتر.
• تکرار: هر روز یک کار را تکرار کردن خطر را بیشتر می‌کند.

مشکل فقط هنگام کار نیست. گرد ممکن است از ریختن مواد جمع شود، با جارو کردن خشک بلند شود، روی لباس و سطوح بنشیند و با رفت‌وآمد دوباره وارد هوا شود.

ترتیب کنترل: از بالا به پایین

۱. اول گرد کمتر بسازید

پیش از شروع کار ببینید می‌شود گرد را نساخت یا کم کرد. HSE مثال می‌زند:

• مصالح را با اندازه‌ی درست تهیه کنید تا برش کمتر لازم شود.
• از ابزار کم‌انرژی‌تر استفاده کنید؛ مثلاً شکاف‌دهنده‌ی بلوک به جای اره‌ی برش.
• روش کار را عوض کنید؛ مثلاً اتصال مستقیم و پیچ به جای سوراخ‌کاری.
• تعداد برش، سوراخ و شیار را از مرحله‌ی طراحی کم کنید.
• در صورت امکان، برش را بیرون از محل کار انجام دهید یا مصالح را آماده‌بُرش تحویل بگیرید.

۲. با آب یا مکش، گرد را در همان‌جا بگیرید

دو راه اصلی وجود دارد:

آب. آب ابر گرد را خیس و سنگین می‌کند، ولی درست به کار رفتن مهم است. HSE تأکید می‌کند که فقط خیس کردن مصالح پیش از کار جواب نمی‌دهد؛ باید در تمام مدت کار به اندازه‌ی کافی آب برسد. برای اره‌ی برش، همه‌ی دستگاه‌های امروزی محل اتصال شلنگ آب دارند. آب می‌تواند از شبکه (بهترین انتخاب) یا مخزن تحت فشار بیاید و HSE حداقل جریان ۰٫۵ لیتر در دقیقه را برای خیس نگه‌داشتن مؤثر گرد توصیه می‌کند. نازل‌های آب را دست‌کم هر بار که تیغه عوض می‌شود تمیز کنید و صفحه‌ی فرسوده را عوض کنید تا زمان برش کم شود.

مکش روی ابزار. نوعی تهویه‌ی موضعی که مستقیم روی ابزار نصب می‌شود و گرد را در لحظه‌ی تولید می‌مکد. سیستم چند بخش دارد: ابزار، هود مکش (محفظه‌ای که گرد را می‌گیرد)، دستگاه مکش و لوله. نکته‌های HSE:

• هود مکش مهم‌ترین بخش است. باید برای همان ابزار و کار طراحی شده باشد، تا حد ممکن به سطح کار نزدیک باشد و آسیب ندیده باشد؛ گرد از هر شکافی بیرون می‌ریزد.
• دستگاه مکش باید رده‌ی H (بالا) یا M (متوسط) باشد و برچسب مخصوص و نشانگر کم‌شدن جریان هوا داشته باشد. فقط گذاشتن فیلتر HEPA در یک جاروی تجاری معمولی کافی نیست. رده‌ی L فقط برای گردهای کم‌خطر مثل گچ صفحه‌ی گچی مناسب است. (این رده‌بندی را HSE از استاندارد اروپایی گرفته؛ معادل آن در ایران را بررسی نکرده‌ام.)
• مکش باید به اندازه‌ای باشد که گرد را با همان سرعتی که ساخته می‌شود بکشد. فیلتر با گرد ریز زود گرفته می‌شود؛ دستگاه دارای پیش‌فیلتر یا سیستم تمیزکردن فیلتر بهتر است.
• لوله را با رابط مناسب به هود مکش و دستگاه وصل کنید، نه با نوار چسب.
• مخزن را مرتب خالی کنید، با کیسه‌ی مخصوص؛ کیسه را برای استفاده‌ی دوباره خالی نکنید. دستگاه را روزانه پاک کنید.
• بررسی هفتگی هود مکش، لوله، جریان هوا، نشانگر جریان و فیلتر لازم است. در بریتانیا کارفرما موظف است دست‌کم هر ۱۴ ماه یک بار بازرسی و آزمون دقیق سامانه را توسط فرد صلاحیت‌دار انجام دهد؛ برای کار شخصی همین نمونه‌ی خوبی برای بازبینی دوره‌ای است.
• اصول بالا برای ابزارهای شارژی با مکش داخلی هم صدق می‌کند، ولی این واحدها در رده‌بندی H، M و L قرار نمی‌گیرند.

۳. ماسک؛ آخرین خط دفاع

HSE ماسک را آخرین خط دفاع می‌داند: اگر فقط به ماسک تکیه می‌کنید باید بتوانید دلیلش را توجیه کنید. در بیشتر کارها، با آب یا مکش هم ماسک لازم است، چون این کنترل‌ها همیشه کافی نیستند. جزئیات در بخش ماسک پایین‌تر.

کدام کنترل برای چه کاری؟ (جدول HSE بریتانیا)

در جدول، «ماسک ۲۰» یعنی ماسک با ضریب حفاظت ۲۰ (توضیح در بخش ماسک). «H/M» یعنی دستگاه مکش رده‌ی H یا M.

ماسک: کدام، و چطور درست؟

کدام ماسک

«ضریب حفاظت ۲۰» (APF 20) یعنی کسی که ماسک را می‌زند یک‌بیستم گردِ هوا را تنفس می‌کند. HSE برای گرد ساختمانی این سطح را عمومی می‌داند و برایش دو نوع نام می‌برد: ماسک یک‌بارمصرف FFP3 یا نیم‌صورتی با فیلتر P3. (FFP3 و P3 نام‌گذاری‌هایی است که HSE به کار می‌برد. اینکه در ایران چه نشانه‌ای روی ماسک‌های مشابه می‌بینید و چه استانداردی دارند را بررسی نکرده‌ام؛ هنگام خرید مشخصات و استاندارد روی بسته را بخوانید.) HSE در راهنمای اره‌ی برش می‌گوید ماسک‌های ساده‌ی «ضدگرد» ریه را محافظت نمی‌کنند و ماسک با ضریب ۲۰ باید زده شود، حتی وقتی آب‌پاشی خوب کار می‌کند. برای کار بیش از یک ساعت بدون استراحت، ماسک برقی (مثل کلاه یا هود برقی) پیشنهاد می‌شود چون پوشیدن طولانی ماسک ساده خسته‌کننده است.

آزمون جا افتادن (فیت‌تست)

ماسک‌های چسبیده به صورت فقط وقتی کار می‌کنند که با پوست صورت آب‌بندی کامل داشته باشند. چهره‌ها فرق می‌کنند و یک مدل و اندازه برای همه جور نمی‌شود؛ ماسکی که جا نیفتاده باشد حفاظت را به‌طور چشمگیری کم می‌کند. به همین دلیل راهنمای HSE آزمون جا افتادن را برای ماسک چسبیده هنگام انتخاب ماسک لازم می‌داند.

• آزمون را باید فرد صلاحیت‌دار انجام دهد (در بریتانیا مثلاً با گواهی طرح Fit2Fit).
• نتیجه به‌صورت گزارش با «قبول» یا «مردود» ثبت می‌شود.
• اگر ماسک جور نشد، مدل یا اندازه‌ی دیگری را امتحان کنید. HSE می‌گوید آزمون را آن‌قدر تکرار نکنید که فقط «قبول» شود (تطبیق اجباری)؛ اگر بعد از دو آزمون هنوز مردود است، ماسک دیگری انتخاب کنید.
• اگر هیچ ماسک چسبیده‌ای برای شما جور نشد، HSE می‌گوید نوع دیگری انتخاب شود که به آب‌بندی صورت وابسته نیست، مثل هود یا کلاه برقی شل.
• آزمون را وقتی نوع، اندازه یا مدل ماسک عوض می‌شود یا وقتی چیزی در صورت تغییر کرده تکرار کنید: کم‌شدن یا زیاد‌شدن وزن، کار دندانپزشکی عمده، تغییر در ناحیه‌ی آب‌بندی صورت (جای زخم، خال)، سوراخ‌کردن صورت، یا تغییر در سایر وسایل حفاظتی سر.
• هر بار که ماسک را می‌زنید و پیش از ورود به محل گرد، بررسی آب‌بندی پیش از استفاده را طبق دفترچه‌ی ماسک انجام دهید. این بررسی جایگزین آزمون جا افتادن نیست.
• ماسک برقی با هود یا کلاه شل به آزمون جا افتادن نیاز ندارد؛ ماسک برقی چسبیده به صورت نیاز دارد.

صورت تراشیده

هر کس ماسک چسبیده می‌زند باید در ناحیه‌ی آب‌بندی صورت تراشیده باشد. طبق راهنمای HSE، اگر ته‌ریش، ریش، سبیل یا موی کنار صورت از روی سطح آب‌بندی رد شود، آزمون جا افتادن انجام نمی‌شود. اگر نمی‌توانید صورتتان را بتراشید، در مورد ماسک برقی با هود یا کلاه شل مشورت کنید.

ملاحظات دیگر

بعضی بیماری‌های قبلی (آسم، حساسیت پوست، مشکل قلبی) ممکن است پوشیدن بعضی ماسک‌ها را محدود کند؛ در صورت شک با پزشک مشورت کنید. ماسک یک‌بارمصرف را مرتب عوض کنید، فیلتر ماسک‌های قابل‌استفاده را طبق توصیه‌ی سازنده تعویض کنید، و ماسک را در جای تمیز و بدون گرد نگه دارید.

نظافت و لباس

• جارو نکنید و با هوای فشرده گرد را از لباس پاک نکنید. از جاروی رده‌ی M یا H یا نظافت تر استفاده کنید.
• گرد روی لباس و سطوح می‌نشیند. لباس کاری انتخاب کنید که گرد را نگه ندارد.
• برای مقدار کم نخاله، آب بپاشید و با خاک‌انداز و سطل جمع کنید.

خطرهای دیگر همین کار

اره‌ی برش علاوه بر گرد، سر و صدا، پرتاب خرده، پاشش آب، لرزش دست و بازو و بلند کردن بار هم دارد. HSE کلاه ایمنی، عینک و گوشی را نام می‌برد و می‌گوید باید با هم و با ماسک جور باشند.

نظارت بر سلامت

در بریتانیا کارفرما ممکن است نظارت بر سلامت را ترتیب دهد؛ HSE پرسش‌نامه‌ی سابقه‌ی کار و سلامت، آزمون عملکرد ریه و عکس رادیولوژی قفسه‌ی سینه را مثال می‌زند. (توصیه‌ی عمومی، نه از منبع: اگر سرفه، نفس‌تنگی یا خس‌خس مرتبط با کار دارید، با پزشک صحبت کنید.)

بریتانیا و ایران: کدام بخش‌ها الزام قانونی ایران نیستند؟

این جدول فقط نشان می‌دهد چه چیزی در متن از بریتانیاست. وضعیت ایران بررسی نشده است.

اصول فنی (آب، مکش، ماسک مناسب، نظافت تر، صورت تراشیده) به قانون یک کشور بستگی ندارد. ولی اینکه چه چیزی در ایران قانوناً الزامی است باید از مراجع رسمی ایران پرسیده شود.

چک‌لیست پیش از کار با بتن، ملات یا سنگ

• ☐می‌شود کار را بدون گرد انجام داد (ابزار کم‌انرژی‌تر، اتصال مستقیم، آماده‌بُرش)؟
• ☐تعداد سوراخ و برش را کم کرده‌ام؟
• ☐آب کافی در تمام مدت کار می‌رسد یا مکش روی ابزار با دستگاه رده‌ی H یا M دارم؟
• ☐هود مکش سالم و نزدیک سطح کار است و لوله محکم وصل است؟
• ☐ماسکی با ضریب حفاظت ۲۰ (FFP3 یا نیم‌صورتی P3) دارم که برایم آزمون جا افتادن شده است؟
• ☐صورتم در ناحیه‌ی آب‌بندی تراشیده است و بررسی آب‌بندی را انجام دادم؟
• ☐جاروی رده‌ی M یا H برای نظافت دارم؛ جارو و هوای فشرده کنار گذاشته‌ام؟
• ☐عینک، گوشی و کلاه ایمنی آماده است؟

پرسش و پاسخ

گرد سیلیس را با چشم می‌شود دید؟ بخش خطرناک آن نه. HSE می‌گوید ذرات قابل تنفس آن‌قدر ریزند که با نور معمولی دیده نمی‌شوند و از بریدن همیشه گرد مرئی بیرون نمی‌آید.

اگر کار را بیرون ساختمان انجام می‌دهم باز هم ماسک لازم است؟ HSE هشدار می‌دهد نباید فرض کرد بیرون ساختمان گرد کم است، به‌خصوص با ابزار پرانرژی. نیاز به ماسک به نوع کار و کنترل‌های موجود بستگی دارد.

با آب‌پاشی دیگر ماسک لازم نیست؟ HSE برای اره‌ی برش می‌گوید ماسک با ضریب حفاظت ۲۰ باید زده شود، حتی وقتی آب‌پاشی خوب کار می‌کند.

فقط خیس کردن بتن قبل از کار کافی است؟ نه. آب باید در تمام مدت کار و به اندازه‌ی کافی برسد.

جاروی برقی معمولی با فیلتر HEPA برای نظافت کافی است؟ HSE می‌گوید فقط گذاشتن فیلتر HEPA در جاروی تجاری معمولی کافی نیست؛ دستگاه رده‌ی M یا H با برچسب مخصوص لازم است.

با ریش می‌توانم ماسک FFP3 بزنم؟ ماسک چسبیده به صورت وقتی موی صورت از سطح آب‌بندی رد می‌شود جور نمی‌شود و آزمون جا افتادن هم انجام نمی‌شود. HSE می‌گوید در ناحیه‌ی آب‌بندی باید تراشیده باشید؛ در غیر این صورت درباره‌ی ماسک برقی با هود یا کلاه شل مشورت کنید.

منابع

همه‌ی منابع از سازمان ایمنی و بهداشت بریتانیا (HSE) است.

• Control of exposure to silica dust: A guide for employees (INDG463)
• Construction dust (CIS36)
• Controlling construction dust with on-tool extraction (CIS69)
• Using cut-off saws: A guide to protecting your lungs (INDG461)
• Guidance on respiratory protective equipment (RPE) fit testing (INDG479)
• Silica dust

این مقاله مشاوره‌ی پزشکی یا حقوقی نیست و جایگزین مقررات ایمنی محلی و راهنمای سازنده‌ی ابزار و ماسک نیست.